İnsan Hakları Evrensel Bildirgesini kim yazdı?
Değerli Centrallife okurları, bu makalemizde “İnsan hakları Evrensel Bildirgesini kim yazdı” konusunda bilmeniz gereken her şeyi derledik.
Bunu ilk duyduğumda ben de “tek bir kişi oturup bir gecede yazdı herhalde” diye düşünmüştüm. Hatta üniversitede bir seminerde hoca bu konuyu açınca sınıfta ciddi bir “bu işin tek yazarı kim” arayışı başlamıştı. Ama işin aslı hiç öyle değil.
Eskişehir’de yaşayan, üniversitede çalışan 27 yaşında biri olarak söyleyeyim: İnsan hakları gibi küresel bir metin, tek bir kişinin kaleminden çıkmıyor. Bu biraz büyük bir orkestraya benziyor. Her ülkenin farklı bir enstrüman çaldığı, sonunda ortaya ortak bir melodi çıktığı bir süreç.
İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin ortaya çıkışı
İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, 1948 yılında Birleşmiş Milletler tarafından kabul edildi. Yani İkinci Dünya Savaşı’nın yarattığı büyük yıkımın hemen ardından.
Düşünsene, dünya yeni bir savaşın travmasından çıkmış, milyonlarca insan hayatını kaybetmiş, şehirler yıkılmış ve herkes “bir daha böyle bir şey yaşanmasın” demeye başlamış. İşte bu ortam, insan hakları fikrini sadece felsefi bir düşünce olmaktan çıkarıp somut bir metne dönüştürmüş.
Burada kritik soru şu:
İnsan hakları Evrensel Bildirgesini kim yazdı?
Cevap: Tek bir kişi değil, çok uluslu bir komite.
Ama tabii bazı isimler bu süreçte daha öne çıkıyor. Şimdi onları biraz sade bir dille anlatayım.
Metni yazan ekip: küçük bir “küresel beyin takımı”
Bildirgeyi hazırlayan ana komitenin başında Eleanor Roosevelt vardı. Evet, ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt’in eşi. Ama sadece “başkan eşi” diye geçmek büyük haksızlık olur; çünkü o, insan hakları fikrini küresel ölçekte sahiplenen en önemli figürlerden biri.
Onun dışında metne katkı veren bazı önemli isimler vardı:
René Cassin (Fransa)
John Peters Humphrey (Kanada)
Charles Malik (Lübnan)
Peng Chun Chang (Çin)
Bu isimleri yan yana koyunca aslında şunu görüyorsun: Avrupa, Amerika, Asya ve Orta Doğu’dan temsilciler aynı masada oturuyor. Bugünün global iş toplantılarından bile daha karmaşık bir ortam düşün.
Ve ilginç olan şu: Herkes farklı bir kültürden geldiği için “insan hakları” kavramını da farklı yerlerden yakalıyor.
Sürecin arka planı: savaşın gölgesinde bir umut arayışı
İkinci Dünya Savaşı sonrası dünya oldukça karanlık bir yerdi. Holokost’un yarattığı travma, sömürgecilik tartışmaları, ekonomik yıkım… İnsanlık ciddi anlamda “biz nerede hata yaptık” sorusunu soruyordu.
İşte bu ortamda Birleşmiş Milletler kuruldu ve temel amaçlardan biri şuydu:
“İnsanların temel haklarını evrensel bir çerçeveye oturtmak.”
Bunu şöyle düşün: Bir apartmanda herkesin uyması gereken ortak kurallar yazıyorsun. Yoksa her daire kendi hukukunu oluşturursa bina yaşanmaz hale gelir.
Dünya da o dönem biraz böyleydi.
Metnin yazım süreci: kolektif bir masa, bitmeyen tartışmalar
İnsan hakları Evrensel Bildirgesi bir günde yazılmadı. Yaklaşık iki yıl süren yoğun tartışmalar var.
Farklı kültürlerin çatışması
Mesela Batılı ülkeler daha birey odaklı hakları öne çıkarırken, bazı Asya ve Orta Doğu ülkeleri toplumsal düzen ve aile yapısını daha çok vurguluyordu.
Bir tarafta “birey özgürlüğü her şeyden önce gelir” diyenler, diğer tarafta “toplumun dengesi de korunmalı” diyenler vardı.
Yani bugünkü sosyal medya tartışmalarının diplomatik versiyonu gibi düşünebilirsin.
Dil meselesi bile sorun oldu
İlginç bir detay: Metnin dili bile tartışma konusu olmuş. İngilizce yazılan taslaklar sürekli revize edilmiş, Fransızca çeviriler üzerinde saatlerce çalışılmış.
Bazen küçük bir kelime bile saatlerce tartışılmış. Mesela “herkes doğuştan özgürdür” ifadesinin nasıl yazılacağı bile ciddi bir konu olmuş.
John Peters Humphrey’nin rolü
Kanadalı hukukçu John Peters Humphrey, aslında metnin ilk taslaklarını hazırlayan isimlerden biri.
Ama önemli bir detay var: O tek başına yazmıyor, farklı ülkelerden gelen önerileri bir araya getiriyor. Yani biraz “insan hakları editörü” gibi çalışıyor.
Bugünkü dille söyleyeyim: Tüm dünyadan gelen Google Docs yorumlarını düzenleyen kişi gibi.
René Cassin ve metnin şekillenmesi
Fransız hukukçu René Cassin, metnin bugünkü yapısına çok büyük katkı sağlıyor. Hatta bazı kaynaklar onu “bildirgenin mimarı” olarak tanımlar.
Cassin’in yaptığı şey şu: Metni daha sistematik hale getiriyor. Yani hakları sadece listelemek yerine, mantıklı bir düzen içine sokuyor.
Bir ev düşün: Humphrey temeli atıyor, Cassin ise o evin odalarını düzenliyor.
Eleanor Roosevelt: sürecin en güçlü siyasi figürü
Eleanor Roosevelt’in rolü çok kritik. Çünkü sadece teknik bir hukukçu değil, aynı zamanda güçlü bir siyasi etkiye sahip.
O dönemde birçok ülkeyi ikna etmek, masayı bir arada tutmak ve tartışmaları yönetmek büyük bir diplomasi gerektiriyordu.
Bazı kaynaklarda onun sabırlı ama kararlı tutumu sayesinde metnin kabul edildiği anlatılır.
Açıkçası düşününce, 1940’larda dünya liderlerini bir masada toplamak bile başlı başına bir başarı.
İnsan hakları Evrensel Bildirgesi neyi değiştirdi?
Burada en önemli soru şu: Bu metin sadece yazıldı mı, yoksa gerçekten bir şeyleri değiştirdi mi?
Cevap: Evet, değiştirdi.
Küresel hukuk için temel referans
Bugün birçok ülkenin anayasasında insan haklarıyla ilgili maddeler varsa, bunun arkasında bu bildirge var.
Yani modern hukuk sistemlerinin bir nevi “başucu kitabı” gibi.
Günlük hayatımıza etkisi
Şöyle düşün:
Çalışma hakkı
Eğitim hakkı
İfade özgürlüğü
Adil yargılanma hakkı
Bunların çoğu bugün “normal” geliyor ama aslında bu bildirgeyle küresel standart haline geldi.
Eskişehir’de üniversitede çalışan biri olarak söyleyebilirim ki, öğrencilerin bile farkında olmadan kullandığı birçok hak bu metinden besleniyor.
Türkiye ve İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi
Türkiye, bildirgeyi 1949 yılında kabul etti. O dönem genç Cumhuriyet, uluslararası sistemle daha entegre olma sürecindeydi.
Bugün Türkiye’de hukuk, eğitim ve kamu politikaları içinde bu metnin etkilerini görmek mümkün.
Tabii uygulama kısmı her zaman tartışmalı bir konu ama temel referans olarak varlığını koruyor.
Küresel açıdan bakınca: neden hâlâ önemli?
Şunu fark ettim: Dünya değişiyor ama insan hakları tartışması hiç bitmiyor.
Teknoloji gelişiyor
Göç artıyor
Kültürler daha fazla iç içe giriyor
Ama temel soru aynı kalıyor:
“İnsana nasıl davranmalıyız?”
İşte İnsan hakları Evrensel Bildirgesi bu soruya verilen en kapsamlı küresel cevaplardan biri.
Küçük bir kişisel gözlem
Eskişehir’de tramvayda giderken bile bazen düşünüyorum: Aynı şehirde farklı hayatlar yaşayan insanlar var. Herkesin beklentisi, hikayesi, zorlanma alanı farklı.
Ama aynı kurallar içinde yaşamaya çalışıyoruz.
İnsan hakları dediğimiz şey aslında tam olarak bu dengeyi kurma çabası.
Ne tamamen bireyi ezmek, ne de toplumu kaosa sürüklemek.
Sonuç: tek kişi değil, insanlık yazdı
“İnsan hakları Evrensel Bildirgesini kim yazdı?” sorusunun en net cevabı şu:
Tek bir kişi değil, dünyanın farklı ülkelerinden gelen bir grup insan.
Ama daha derine inince şunu da söylemek mümkün:
Bu metni aslında savaşın yıkımını yaşamış bir insanlık kolektif olarak yazdı.
Eleanor Roosevelt’in diplomatik gücü, René Cassin’in sistematiği, Humphrey’nin taslak çalışmaları ve diğer delegelerin katkıları birleşerek ortaya bugün hâlâ geçerli olan bir metin çıkardı.
Ve belki de en önemli şey şu:
Bu belge bir kez yazıldı ama hikayesi hâlâ devam ediyor.